कार्तिक हा मराठी दिनदर्शिकेतील आठवा महिना आहे. वैष्णव परंपरेत कार्तिक महिना दामोदर महिना म्हणून ओळखला जातो. दामोदर हे भगवान श्रीकृष्णाच्या नावांपैकी एक आहे. अनेक लोक कार्तिक महिन्यात दररोज गंगा आणि इतर पवित्र नद्यांमध्ये सूर्योदयापूर्वी पवित्र स्नान करतात. कार्तिक महिन्यातील पवित्र स्नानाचा विधी शरद पौर्णिमेच्या दिवशी सुरू होतो आणि कार्तिक पौर्णिमेला संपतो. कार्तिक पौर्णिमा देखील खूप महत्वाची आहे कारण कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी अनेक विधी आणि सण संपतात. कार्तिक पौर्णिमेचा उत्सव हा एकादशीपासून सुरू होतो. एकादशी हा अकरावा आणि पौर्णिमा ही कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंधरावा दिवस आहे. त्यामुळे कार्तिक पौर्णिमा हा सण पाच दिवस चालतो.
kartiki ekadashi च्या दिवशी सुरू होणारा उत्सव kartik pournima च्या दिवशी संपतो. धार्मिक पुस्तकांनुसार, कार्तिक महिन्यातील एकादशी ते पौर्णिमा या दरम्यान कोणत्याही योग्य दिवशी तुलसी विवाह करता येतो. तथापि, पुष्कळ लोक कार्तिक पौर्णिमेचा दिवस देवी तुलसी आणि भगवान शालिग्राम, भगवान विष्णूचे प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व करण्यासाठी विवाह विधी करण्यासाठी निवडतात. एकादशीपासून सुरू होणारे भीष्म पंचक व्रत कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी समाप्त होते. वैष्णव परंपरेत कार्तिक महिन्याच्या शेवटच्या पाच दिवसांत भीष्म पंचक उपवासाला अत्यंत महत्त्व दिले जाते. पाच दिवसांच्या उपवासाला भीष्म पंचक तसेच विष्णू पंचक म्हणून ओळखले जाते.
vaikunth chaturdashi चा उपवास आणि पूजा चतुर्दशी तिथीला म्हणजेच कार्तिक पौर्णिमेच्या एक दिवस आधी केली जाते. असे मानले जाते की शुक्ल पक्षात कार्तिक चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान विष्णूने भगवान शंकराची पूजा केली आणि त्यांना एक हजार कमळाची फुले अर्पण केली. अनेक शिव मंदिरे विशेष पूजा आयोजित करतात ज्या दरम्यान भगवान शिवासोबत भगवान विष्णूची पूजा केली जाते. वैकुंठ चतुर्दशीच्या दिवशी, वाराणसीतील मणिकर्णिका घाटावर सूर्योदयापूर्वी गंगेत पवित्र स्नान करणे हे भगवान शिवाच्या भक्तांमध्ये खूप महत्त्वाचे मानले जाते.
dev diwali ही कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी साजरी केली जाते, ज्याला देवांची दिवाळी असेही म्हणतात. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान शिवाने त्रिपुरासुर राक्षसाचा वध केला असे मानले जाते. म्हणून कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरी पौर्णिमा आणि त्रिपुरारी पौर्णिमा असेही म्हणतात. त्रिपुरी पौर्णिमेच्या पौराणिक कथांनुसार, त्रिपुरासुराने देवांचा पराभव केला आणि त्यांच्या राज्यावर राज्य करण्यास सुरुवात केली. जेव्हा त्रिपुरासुराचा वध झाला तेव्हा देवांना आनंद झाला आणि कार्तिक पौर्णिमेचा दिवस रोषणाईचा दिवस म्हणून साजरा केला. त्यामुळे कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी सर्व मंदिरांमध्ये तसेच गंगा नदीच्या काठावर हजारो मातीचे दिवे लावले जातात.
